Teelt van veldboon: kansrijk, maar economisch uitdagend

Aan de teelt van eiwitrijke gewassen hoeft het niet te liggen. Uit vierjarig onderzoek van het programma Fascinating blijkt dat veldbonen goed in Nederland geteeld kunnen worden. Met een teelthandleiding hopen de onderzoekers dat de kennis over de teelt behouden blijft. Bram Qualm, programmadirecteur binnen Fascinating: “Veldbonen telen kan, maar het vergt wel een andere mindset.”

Het project Kansrijke eiwitgewassen is ambitieus. Welke gewassen zijn het meest waardevol voor mens, natuur en economie? Ofwel: wat is de voedingswaarde, in hoeverre draagt het bij aan het verbeteren van de bodemgezondheid en levert het ook wat op?

Bram Qualm is trekker van pakket twee binnen het omvangrijke Fascinating. Dat richt zich op teelt en nutritionele gronden, waarbij een van de projecten Kansrijke eiwitgewassen is. Qualm: “Toen we dit project opzetten, zagen we dat er steeds meer vraag kwam naar eiwitten, en ook steeds meer naar plantaardige. Om hieraan bij te dragen moeten boeren meer kennis hebben over de teelt. Het project is gestart in 2021 met zestien gewassen, maar eindigde met de focus op veldbonen.”

Bram Qualm, programmadirecteur bij Fascinating. Foto: Fascinating

Eiwit uit blad

De zestien gewassen zijn gekozen op basis van het eiwitgehalte. Ook is gekeken naar groenbemesters zoals Japanse haver en luzerne. Samen met Wageningen University & Research (WUR) is uitgebreid onderzoek gedaan naar de teeltpotentie van deze gewassen. Volgens Qualm was dat het ideale scenario geweest: eerst graan telen, dan een groenbemester, wat goed is voor de bodem, en vervolgens de groenbemester verwaarden. Al snel is geconcludeerd dat groenbemesters te weinig eiwit bevatten om er iets serieus mee te kunnen doen. De focus werd verlegd naar koolzaad, lupine, veldbonen en erwt.

Qualm: “Een van de partners is Cosun, die op dat moment nog bezig was met het winnen van eiwitten uit bietenblad. Vanuit dat perspectief was hennep ook een interessant eiwitgewas, maar dit is in de praktijk enorm lastig te winnen. Over een gewas als lupine was zeer weinig teeltkennis beschikbaar. Met de partners is toen besloten om de focus te leggen op veldbonen. Dit gewas wordt in de landen om ons heen in respectabele hoeveelheden geteeld, het heeft een interessante hoeveelheid eiwit per hectare en biedt mogelijkheden voor verdere verwerking.”

Binnen het project is onderzocht hoe veldbonen geteeld moeten worden. Wat is het ideale zaaitijdstip? Kan het gezaaid worden met machines waar boeren al over beschikken? En moet het zaaizaad behandeld worden? De teelthandleiding die is ontwikkeld, geeft antwoord op deze praktische vragen. “We hebben bijvoorbeeld aangetoond dat de opbrengst aanzienlijk stijgt als het bestoven wordt. Ook hebben we gekeken naar methoden om het gewas groener te houden.”

Veldbonen geen rustgewas

Conclusie: veldbonen zijn goed te telen in Nederland. “Het risico is wel wat groter dan bij graan. Het is een weersgevoeliger gewas. Harde wind, een droog voorjaar of een natte zomer komen de opbrengst niet ten goede. Ik wil daarbij ook meteen een hardnekkig idee doorbreken: veldbonen zijn geen rustgewas. Ze dienen geteeld te worden als hoofdgewas, en dat is geen mooie boodschap. Boeren moeten het gewas in de gaten houden, bruine vlekken opmerken en dan ook daadwerkelijk in actie komen.”

Veel mensen zien veldbonen als een mooi rustgewas tussen de hoofdteelten. Het biedt wel de voordelen van een rustgewas, zoals de verbetering van de bodemstructuur, bodemgezondheid en binding van stikstof uit de lucht. “Het is geen graan en daarmee moet het ook niet vergeleken worden. Veldbonen kunnen bijdragen aan de diversificatie van het bouwplan, kunnen voor veehouders dienen als eiwit van eigen bodem en zorgen voor spreiding in de oogst.”

Wachten op afzet

Het project is een jaar eerder tot een einde gekomen dan gepland. Vastgesteld is dat veldbonen geteeld kunnen worden, maar een belangrijk onderdeel van het project Kansrijke eiwitgewassen is ook het economische aspect. “De teelt is op dit moment niet rendabel. Toen we met het project begonnen, was de verwachting dat de vraag naar plantaardig eiwit enorm zou toenemen. Nu blijkt de praktijk in werkelijkheid weerbarstiger.”

Om de teelt rendabeler te maken, moet de vraag serieus toenemen. “Om het aantal kilo’s per hectare te laten groeien, moet er aandacht zijn voor dit gewas. Dat betekent dat je een laagsaldogewas moet behandelen als aardappelen.” Daarbij heeft Qualm wel een positieve kanttekening: door de eco-regeling kun je met de veldboon wel op een plus komen.

Voor wie is dit dan aantrekkelijk? Qualm hoopt dat de vraag in ieder geval zal toenemen naar plantaardige eiwitten van eigen bodem, want dan wordt het echt interessant. Voor nu ziet hij met name kansen voor veehouders die meer eiwitten van eigen bodem willen. “Ook akkerbouwers die zoeken naar diversificatie of minder intensieve teelten. Zodra het saldo stabiliseert, heeft het een goede plek in het bouwplan.”

Aan de teelt van eiwitrijke gewassen hoeft het niet te liggen. Uit vierjarig onderzoek van het programma Fascinating blijkt dat veldbonen goed in Nederland geteeld kunnen worden. Met een teelthandleiding hopen de onderzoekers dat de kennis over de teelt behouden blijft. Bram Qualm, programmadirecteur binnen Fascinating: “Veldbonen telen kan, maar het vergt wel een andere mindset.”

Het project Kansrijke eiwitgewassen is ambitieus. Welke gewassen zijn het meest waardevol voor mens, natuur en economie? Ofwel: wat is de voedingswaarde, in hoeverre draagt het bij aan het verbeteren van de bodemgezondheid en levert het ook wat op?

Bram Qualm is trekker van pakket twee binnen het omvangrijke Fascinating. Dat richt zich op teelt en nutritionele gronden, waarbij een van de projecten Kansrijke eiwitgewassen is. Qualm: “Toen we dit project opzetten, zagen we dat er steeds meer vraag kwam naar eiwitten, en ook steeds meer naar plantaardige. Om hieraan bij te dragen moeten boeren meer kennis hebben over de teelt. Het project is gestart in 2021 met zestien gewassen, maar eindigde met de focus op veldbonen.”

Bram Qualm, programmadirecteur bij Fascinating. Foto: Fascinating

Eiwit uit blad

De zestien gewassen zijn gekozen op basis van het eiwitgehalte. Ook is gekeken naar groenbemesters zoals Japanse haver en luzerne. Samen met Wageningen University & Research (WUR) is uitgebreid onderzoek gedaan naar de teeltpotentie van deze gewassen. Volgens Qualm was dat het ideale scenario geweest: eerst graan telen, dan een groenbemester, wat goed is voor de bodem, en vervolgens de groenbemester verwaarden. Al snel is geconcludeerd dat groenbemesters te weinig eiwit bevatten om er iets serieus mee te kunnen doen. De focus werd verlegd naar koolzaad, lupine, veldbonen en erwt.

Qualm: “Een van de partners is Cosun, die op dat moment nog bezig was met het winnen van eiwitten uit bietenblad. Vanuit dat perspectief was hennep ook een interessant eiwitgewas, maar dit is in de praktijk enorm lastig te winnen. Over een gewas als lupine was zeer weinig teeltkennis beschikbaar. Met de partners is toen besloten om de focus te leggen op veldbonen. Dit gewas wordt in de landen om ons heen in respectabele hoeveelheden geteeld, het heeft een interessante hoeveelheid eiwit per hectare en biedt mogelijkheden voor verdere verwerking.”

Binnen het project is onderzocht hoe veldbonen geteeld moeten worden. Wat is het ideale zaaitijdstip? Kan het gezaaid worden met machines waar boeren al over beschikken? En moet het zaaizaad behandeld worden? De teelthandleiding die is ontwikkeld, geeft antwoord op deze praktische vragen. “We hebben bijvoorbeeld aangetoond dat de opbrengst aanzienlijk stijgt als het bestoven wordt. Ook hebben we gekeken naar methoden om het gewas groener te houden.”

Veldbonen geen rustgewas

Conclusie: veldbonen zijn goed te telen in Nederland. “Het risico is wel wat groter dan bij graan. Het is een weersgevoeliger gewas. Harde wind, een droog voorjaar of een natte zomer komen de opbrengst niet ten goede. Ik wil daarbij ook meteen een hardnekkig idee doorbreken: veldbonen zijn geen rustgewas. Ze dienen geteeld te worden als hoofdgewas, en dat is geen mooie boodschap. Boeren moeten het gewas in de gaten houden, bruine vlekken opmerken en dan ook daadwerkelijk in actie komen.”

Veel mensen zien veldbonen als een mooi rustgewas tussen de hoofdteelten. Het biedt wel de voordelen van een rustgewas, zoals de verbetering van de bodemstructuur, bodemgezondheid en binding van stikstof uit de lucht. “Het is geen graan en daarmee moet het ook niet vergeleken worden. Veldbonen kunnen bijdragen aan de diversificatie van het bouwplan, kunnen voor veehouders dienen als eiwit van eigen bodem en zorgen voor spreiding in de oogst.”

Wachten op afzet

Het project is een jaar eerder tot een einde gekomen dan gepland. Vastgesteld is dat veldbonen geteeld kunnen worden, maar een belangrijk onderdeel van het project Kansrijke eiwitgewassen is ook het economische aspect. “De teelt is op dit moment niet rendabel. Toen we met het project begonnen, was de verwachting dat de vraag naar plantaardig eiwit enorm zou toenemen. Nu blijkt de praktijk in werkelijkheid weerbarstiger.”

Om de teelt rendabeler te maken, moet de vraag serieus toenemen. “Om het aantal kilo’s per hectare te laten groeien, moet er aandacht zijn voor dit gewas. Dat betekent dat je een laagsaldogewas moet behandelen als aardappelen.” Daarbij heeft Qualm wel een positieve kanttekening: door de eco-regeling kun je met de veldboon wel op een plus komen.

Voor wie is dit dan aantrekkelijk? Qualm hoopt dat de vraag in ieder geval zal toenemen naar plantaardige eiwitten van eigen bodem, want dan wordt het echt interessant. Voor nu ziet hij met name kansen voor veehouders die meer eiwitten van eigen bodem willen. “Ook akkerbouwers die zoeken naar diversificatie of minder intensieve teelten. Zodra het saldo stabiliseert, heeft het een goede plek in het bouwplan.”