Gezondheid jaagt voedseltransitie in Friesland aan

Wat eet een Fries over vijf jaar? Deze vraag stond centraal tijdens de Studium Generale van Hogeschool Van Hall Larenstein in Leeuwarden (HVHL). Conclusie: We moeten minder bewerkt voedsel eten. Plantaardige en hybride alternatieven helpen daarbij. Wel is innovatie op het gebied van kwaliteit, energieverbruik en valorisatie van reststromen noodzakelijk.

Tijdens de Studium Generale worden thema’s besproken waarover een dialoog mogelijk is, legt Niek de Boer, directeur onderzoek van Hogeschool Van Hall Larenstein Leeuwarden (HVHL) uit. “Vaak gaat het over transities. Met elkaar gaan we de dialoog aan. Vanuit verschillende benaderingen en standpunten proberen we samen tot oplossingen te komen.”

Voorafgaand aan de bijeenkomst vroeg hij ChatGPT wat een Fries in 2050 eet. “Het antwoord was: duurzaam en lokaal voedsel afkomstig van regeneratieve landbouw. Vooral de eiwittransitie springt naar voren. Ook het klimaat is heel belangrijk. Datzelfde geldt voor geavanceerde voedseltechnologie, fermentatie en personalisatie.”

Missie Transitiecoalitie Voedsel

Yvonne Faber en Zsuzsan Proos-Huijsmans van de Transitiecoalitie Voedsel gaan vervolgens dieper in op transities. Welke verschillende fasen zijn er? Hoe kunnen agri- en productiebedrijven een bijdrage leveren?

De coalitie bestaat zeven jaar en heeft een duidelijke missie: een gezond leven op een gezonde planeet. Over de aanleiding zegt Proos-Huijsmans: “Er was geen enkele partij die integraal naar het hele systeem kijkt. Daarom hebben wij deze taak op ons genomen. Daarbij hebben we verschillende speerpunten geformuleerd, zoals duurzame landbouw en true pricing, boer, bodem & gezondheid en eiwittransitie.”

De Transitiecoalitie is een maatschappelijke beweging met maatschappelijke belangen, vertelt ze. “Per vraagstuk bekijken we welke rol we moeten spelen. Zijn we de aanjagers? Of juist de regisseur die het veld overziet en kijkt wat er gebeurt?”

Proces van fundamentele verandering

Het is belangrijk om het transitiemodel in de gaten te houden, benadrukt Faber. “Een transitie is een proces van fundamentele verandering. Dit proces heeft ook ecologische en maatschappelijke impact op de cultuur en structuur van een samenleving. Bij een transitie gaat het niet alleen over iets nieuws opbouwen, maar ook over iets afbreken. Eerst is er sprake van een optimalisatie van het oude systeem. Op een gegeven moment begint dat te destabiliseren. Er ontstaat discussie. Door alle verschillende meningen faseert het systeem langzaam uit. In niches bedenken mensen nieuwe ideeën. Na een nieuwe opbouw volgt institutionalisering, stabilisatie en een optimalisatie. Daarna begint het proces opnieuw.”

Voor de aanwezigen hebben de sprekers de volgende boodschap: “Kennisdeling en kennisuitwisseling kunnen een transitie versnellen. Belichaam de transitie. Je bent er een onderdeel van. Ondersteun de koplopers. Maar vergeet de afbouwers niet. Voor hen is het ook niet gemakkelijk.”

Belichaam de transitie en ondersteun de koplopers

Van Bakkeveen gezondste dorp maken

Jennifer Plein is al 29 jaar diëtist/voedingskundige. De laatste drie jaar werkt ze in het Friese Bakkeveen, waar ze nauw samenwerkt met leefstijlarts Jon Brouwers. “Haar missie is om van Bakkeveen het gezondste dorp van Nederland te maken. Hiervoor heeft ze de Blue zone Bakkeveen opgericht, waarmee activiteiten worden ontplooid waar alle inwoners aan mee kunnen doen”, legt Plein uit.

Als diëtist vraagt ze vaak aan haar cliënten om op te schrijven wat ze per dag eten. “Daaruit blijkt dat veel mensen houden van stamppot in alle vormen met rookworst of met gehakt. Op zaterdag eet men meestal patat met een snack. Ook geniet men in het weekend regelmatig van een borrelplankje met worst en verschillende kaassoorten. Naast de typisch Nederlandse gerechten kiezen we bij het avondeten vaak voor een buitenlandse maaltijd in de vorm van rijst of pasta met vlees. Op het brood eten we graag hagelslag, maar ook kaas. Bij de lunch drinken we vooral karnemelk. Zuivel wordt dus op allerlei manieren geconsumeerd.”

Te veel bewerkte voeding

Hieruit blijkt volgens Plein dat we dagelijks veel bewerkt voedsel eten. “Van een stukje vlees tot koken met pakjes en zakjes - al is het maar voor de jus. Ook consumeren we veel zuivelproducten. Deze producten bevatten veel verzadigd vet en vaak ook veel zout. Het vezelgehalte is matig. En naast de drie hoofdmaaltijden kiezen we regelmatig voor tussendoortjes.”

Dat levert allerlei klachten op, zoals vermoeidheid, weinig energie, darmziektes, darmklachten, hart- en vaatziektes, suikerziekte, auto-immuunziektes, gewrichtsklachten, hormonale klachten, overgewicht en ondergewicht. “Met voldoende beweging, slaap, het verminderen van stress, niet roken, beperkt alcoholgebruik en gezond eten kunnen we ons lichaam een stuk gezonder maken”, is de ervaring van de diëtist. “Op het gebied van eten gaat het daarbij om drie hoofdmaaltijden per dag met veel onbewerkt voedsel, veel vezels en de focus op plantaardige eiwitten. Dierlijke eiwitten bevorderen laaggradige ontstekingen, terwijl je deze met plantaardige eiwitten juist kunt verminderen.”

Dierlijke eiwitten bevorderen laaggradige ontstekingen, terwijl je deze met plantaardige eiwitten juist kunt verminderen

Mix van dierlijk met plantaardig

Vervang melk door een plantaardig alternatief, adviseert Plein. “Daarbij zijn soja- en erwtendrink de meest geschikte opties. Dranken op basis van haver, rijst en cashewnoten bevatten veel minder eiwit. Daardoor helpen ze niet om de spiermassa op te bouwen.”

Het is dus belangrijk om een dieet te ontwikkelen op basis van plantaardige eiwitten, vezels, onverzadigde vetten, micronutriënten en antioxidanten, vat Plein samen. “Om dat te vergemakkelijken kun je ook kiezen voor vlees in combinatie met plantaardige componenten, zoals een gehaktbal met tofu, peulvruchten, zeewier of plantaardig vlees. Mijn tip is dan ook: mix dierlijk met plantaardig. Houd er tot slot rekening mee dat gezonde keuzes moeten voldoen aan makkelijk te vinden, lekker, goedkoop, een aantrekkelijke verpakking en een hip imago.”

Lees ook: Hoofdrol voor plantaardig in EAT-Lancet: waar liggen de kansen?

Onderzoek draagt bij aan eiwittransitie

Tot slot vertelt Martina Sura, lector Eiwittransitie bij Hogeschool Van Hall Larenstein, hoe het Cluster Food van het Living Lab via onderzoek een bijdrage levert aan de eiwittransitie. “Voor een gezonde voedseltransitie moet je aan verschillende knoppen draaien”, legt ze uit. “We moeten met elkaar in transitie komen. Dus niet alleen het individu, maar integraal.”

Er moet volgens haar geen polarisatie zijn tussen consumptie versus productie. “Meer plantaardige productie wil niet zeggen dat we op hetzelfde niveau de koeien moeten weghalen. Bovendien is het beter om uit te gaan van het aantal nutriënten per hectare dan van het aantal kilo's per hectare.”

Uitgaan van het aantal nutriënten per hectare in plaats van het aantal kilo's

Duurzaam verdienmodel

Een duurzaam verdienmodel is eveneens van belang. “Daarbij gaat het om het verminderen van de uitstoot van de veehouderij, gezonde bodems en het bevorderen van een korte keten. Zorg dat je verbinding maakt tussen consument en productiesectoren. Dat bevordert de bewustwording van de herkomst van het voedsel en de kwaliteit.”

Innovatie in plantaardige voedselproductie

Verder wijst ze op innovatie in plantaardige voedselproductie om voor een betere smaak, functionaliteit en duurzaamheid te zorgen. “Het energiegebruik van de plantaardige productie moet omlaag en moet er een betere valorisatie van reststromen plaatsvinden.”

Om goede plantaardige alternatieven te maken, is de kwaliteit essentieel. “Daarbij gaat het niet alleen om essentiële aminozuren, maar verteerbaarheid, micronutriënten en vitaminen spelen een rol.”

Multidisciplinariteit is de sleutel

“Gezond voedsel voor iedereen. Dat is best een opgave”, benadrukt Sura. “Hiervoor hebben we een leeromgeving nodig; een living lab. Multidisciplinariteit - dus alle disciplines bij elkaar - is de sleutel. Zo kunnen we stappen zetten voor een voedseltransitie in de regio.”

En wat eet een Fries dan over 5 jaar? “Hybride zuivel, meer groenten en fruit, minder vlees, af en toe alternatieve eiwitten, meer bonen, meer gevarieerd, duurzaam en gezond.”

Directeur Niek de Boer besluit: “Het gaat om een gezonde planeet, gezonde voeding en gezonde mensen op de lange termijn. Dat willen we toch allemaal?”

Wat eet een Fries over vijf jaar? Deze vraag stond centraal tijdens de Studium Generale van Hogeschool Van Hall Larenstein in Leeuwarden (HVHL). Conclusie: We moeten minder bewerkt voedsel eten. Plantaardige en hybride alternatieven helpen daarbij. Wel is innovatie op het gebied van kwaliteit, energieverbruik en valorisatie van reststromen noodzakelijk.

Tijdens de Studium Generale worden thema’s besproken waarover een dialoog mogelijk is, legt Niek de Boer, directeur onderzoek van Hogeschool Van Hall Larenstein Leeuwarden (HVHL) uit. “Vaak gaat het over transities. Met elkaar gaan we de dialoog aan. Vanuit verschillende benaderingen en standpunten proberen we samen tot oplossingen te komen.”

Voorafgaand aan de bijeenkomst vroeg hij ChatGPT wat een Fries in 2050 eet. “Het antwoord was: duurzaam en lokaal voedsel afkomstig van regeneratieve landbouw. Vooral de eiwittransitie springt naar voren. Ook het klimaat is heel belangrijk. Datzelfde geldt voor geavanceerde voedseltechnologie, fermentatie en personalisatie.”

Missie Transitiecoalitie Voedsel

Yvonne Faber en Zsuzsan Proos-Huijsmans van de Transitiecoalitie Voedsel gaan vervolgens dieper in op transities. Welke verschillende fasen zijn er? Hoe kunnen agri- en productiebedrijven een bijdrage leveren?

De coalitie bestaat zeven jaar en heeft een duidelijke missie: een gezond leven op een gezonde planeet. Over de aanleiding zegt Proos-Huijsmans: “Er was geen enkele partij die integraal naar het hele systeem kijkt. Daarom hebben wij deze taak op ons genomen. Daarbij hebben we verschillende speerpunten geformuleerd, zoals duurzame landbouw en true pricing, boer, bodem & gezondheid en eiwittransitie.”

De Transitiecoalitie is een maatschappelijke beweging met maatschappelijke belangen, vertelt ze. “Per vraagstuk bekijken we welke rol we moeten spelen. Zijn we de aanjagers? Of juist de regisseur die het veld overziet en kijkt wat er gebeurt?”

Proces van fundamentele verandering

Het is belangrijk om het transitiemodel in de gaten te houden, benadrukt Faber. “Een transitie is een proces van fundamentele verandering. Dit proces heeft ook ecologische en maatschappelijke impact op de cultuur en structuur van een samenleving. Bij een transitie gaat het niet alleen over iets nieuws opbouwen, maar ook over iets afbreken. Eerst is er sprake van een optimalisatie van het oude systeem. Op een gegeven moment begint dat te destabiliseren. Er ontstaat discussie. Door alle verschillende meningen faseert het systeem langzaam uit. In niches bedenken mensen nieuwe ideeën. Na een nieuwe opbouw volgt institutionalisering, stabilisatie en een optimalisatie. Daarna begint het proces opnieuw.”

Voor de aanwezigen hebben de sprekers de volgende boodschap: “Kennisdeling en kennisuitwisseling kunnen een transitie versnellen. Belichaam de transitie. Je bent er een onderdeel van. Ondersteun de koplopers. Maar vergeet de afbouwers niet. Voor hen is het ook niet gemakkelijk.”

Belichaam de transitie en ondersteun de koplopers

Van Bakkeveen gezondste dorp maken

Jennifer Plein is al 29 jaar diëtist/voedingskundige. De laatste drie jaar werkt ze in het Friese Bakkeveen, waar ze nauw samenwerkt met leefstijlarts Jon Brouwers. “Haar missie is om van Bakkeveen het gezondste dorp van Nederland te maken. Hiervoor heeft ze de Blue zone Bakkeveen opgericht, waarmee activiteiten worden ontplooid waar alle inwoners aan mee kunnen doen”, legt Plein uit.

Als diëtist vraagt ze vaak aan haar cliënten om op te schrijven wat ze per dag eten. “Daaruit blijkt dat veel mensen houden van stamppot in alle vormen met rookworst of met gehakt. Op zaterdag eet men meestal patat met een snack. Ook geniet men in het weekend regelmatig van een borrelplankje met worst en verschillende kaassoorten. Naast de typisch Nederlandse gerechten kiezen we bij het avondeten vaak voor een buitenlandse maaltijd in de vorm van rijst of pasta met vlees. Op het brood eten we graag hagelslag, maar ook kaas. Bij de lunch drinken we vooral karnemelk. Zuivel wordt dus op allerlei manieren geconsumeerd.”

Te veel bewerkte voeding

Hieruit blijkt volgens Plein dat we dagelijks veel bewerkt voedsel eten. “Van een stukje vlees tot koken met pakjes en zakjes - al is het maar voor de jus. Ook consumeren we veel zuivelproducten. Deze producten bevatten veel verzadigd vet en vaak ook veel zout. Het vezelgehalte is matig. En naast de drie hoofdmaaltijden kiezen we regelmatig voor tussendoortjes.”

Dat levert allerlei klachten op, zoals vermoeidheid, weinig energie, darmziektes, darmklachten, hart- en vaatziektes, suikerziekte, auto-immuunziektes, gewrichtsklachten, hormonale klachten, overgewicht en ondergewicht. “Met voldoende beweging, slaap, het verminderen van stress, niet roken, beperkt alcoholgebruik en gezond eten kunnen we ons lichaam een stuk gezonder maken”, is de ervaring van de diëtist. “Op het gebied van eten gaat het daarbij om drie hoofdmaaltijden per dag met veel onbewerkt voedsel, veel vezels en de focus op plantaardige eiwitten. Dierlijke eiwitten bevorderen laaggradige ontstekingen, terwijl je deze met plantaardige eiwitten juist kunt verminderen.”

Dierlijke eiwitten bevorderen laaggradige ontstekingen, terwijl je deze met plantaardige eiwitten juist kunt verminderen

Mix van dierlijk met plantaardig

Vervang melk door een plantaardig alternatief, adviseert Plein. “Daarbij zijn soja- en erwtendrink de meest geschikte opties. Dranken op basis van haver, rijst en cashewnoten bevatten veel minder eiwit. Daardoor helpen ze niet om de spiermassa op te bouwen.”

Het is dus belangrijk om een dieet te ontwikkelen op basis van plantaardige eiwitten, vezels, onverzadigde vetten, micronutriënten en antioxidanten, vat Plein samen. “Om dat te vergemakkelijken kun je ook kiezen voor vlees in combinatie met plantaardige componenten, zoals een gehaktbal met tofu, peulvruchten, zeewier of plantaardig vlees. Mijn tip is dan ook: mix dierlijk met plantaardig. Houd er tot slot rekening mee dat gezonde keuzes moeten voldoen aan makkelijk te vinden, lekker, goedkoop, een aantrekkelijke verpakking en een hip imago.”

Lees ook: Hoofdrol voor plantaardig in EAT-Lancet: waar liggen de kansen?

Onderzoek draagt bij aan eiwittransitie

Tot slot vertelt Martina Sura, lector Eiwittransitie bij Hogeschool Van Hall Larenstein, hoe het Cluster Food van het Living Lab via onderzoek een bijdrage levert aan de eiwittransitie. “Voor een gezonde voedseltransitie moet je aan verschillende knoppen draaien”, legt ze uit. “We moeten met elkaar in transitie komen. Dus niet alleen het individu, maar integraal.”

Er moet volgens haar geen polarisatie zijn tussen consumptie versus productie. “Meer plantaardige productie wil niet zeggen dat we op hetzelfde niveau de koeien moeten weghalen. Bovendien is het beter om uit te gaan van het aantal nutriënten per hectare dan van het aantal kilo's per hectare.”

Uitgaan van het aantal nutriënten per hectare in plaats van het aantal kilo's

Duurzaam verdienmodel

Een duurzaam verdienmodel is eveneens van belang. “Daarbij gaat het om het verminderen van de uitstoot van de veehouderij, gezonde bodems en het bevorderen van een korte keten. Zorg dat je verbinding maakt tussen consument en productiesectoren. Dat bevordert de bewustwording van de herkomst van het voedsel en de kwaliteit.”

Innovatie in plantaardige voedselproductie

Verder wijst ze op innovatie in plantaardige voedselproductie om voor een betere smaak, functionaliteit en duurzaamheid te zorgen. “Het energiegebruik van de plantaardige productie moet omlaag en moet er een betere valorisatie van reststromen plaatsvinden.”

Om goede plantaardige alternatieven te maken, is de kwaliteit essentieel. “Daarbij gaat het niet alleen om essentiële aminozuren, maar verteerbaarheid, micronutriënten en vitaminen spelen een rol.”

Multidisciplinariteit is de sleutel

“Gezond voedsel voor iedereen. Dat is best een opgave”, benadrukt Sura. “Hiervoor hebben we een leeromgeving nodig; een living lab. Multidisciplinariteit - dus alle disciplines bij elkaar - is de sleutel. Zo kunnen we stappen zetten voor een voedseltransitie in de regio.”

En wat eet een Fries dan over 5 jaar? “Hybride zuivel, meer groenten en fruit, minder vlees, af en toe alternatieve eiwitten, meer bonen, meer gevarieerd, duurzaam en gezond.”

Directeur Niek de Boer besluit: “Het gaat om een gezonde planeet, gezonde voeding en gezonde mensen op de lange termijn. Dat willen we toch allemaal?”